مقدمه
هزاره سوم به عنوان هزاره اطلاعات و دانش در نظر گرفته میشود. تاثیر اطلاعات و دانش بر زندگی انسانها در هیچ عصری به اندازه عصر کنونی آشکار و تعیینکننده نبوده است. بخش مهمی از این وضعیت را باید نتیجه همگرایی علوم و فناوری اطلاعات و شکلگیری راهحلهای تسهیلگر مبتنی بر فناوریهای نوین در نظر گرفت. به عنوان نمونه امروزه شبکههای اطلاعات منحصر به انتقال محتوای اطلاعاتی نمانده و به مدد فناوریهایی مانند اینترنت اشیاء اتصالپذیری موجودیتهای موثر در زندگی روزمره را فراهم آورده است. در نتیجه آن، امروزه هیچ کسبوکاری از کاربست علوم و فناوری اطلاعات بینیاز نیست. در این وضعیت، لازم است نسبت به سیاستگذاری و هدایت این بخش از علم و فناوری در کشور هوشمندی لازم به کار گرفته شود.
در این نوشته تلاش شده است ضمن احصای برخی از روندهای مهم در عرصه علوم و فناوری اطلاعات بر ضرورت توجه به علوم و فناوری اطلاعات در برنامههای کلان به ویژه برنامه هفتم توسعه تاکید شود. از آنجایی که تدوین برنامه هفتم در دستور کار دولت قرار گرفته است، توجه به ضرورت توسعه بیش از پیش علوم و فناوری اطلاعات در کنار سایر حوزههای اولویتدار می تواند مسیری نو برای بالندگی آن ترسیم کند. هر گونه توجه به علوم و فناوری اطلاعات باید نقطه تعادلی از علوم و فناوری را در نظر بگیرد. بررسیها و روندها نشاندهنده نیاز به توسعه متوازن در عرصه نظر و عمل در این حوزه است.
حوزههای اولویتدار
فناوری اطلاعات به بخش مهمی از کارکردهای روزمره تبدیل شده است. فناوری اطلاعات در همه سطوح زندگی از زندگی شخصی تا سازمانی و همه صنایع کاربرد تعیینکننده پیدا کرده است. رویکرد فناوری در عرصه فناوری اطلاعات نشاندهنده پیدایش نیازها و راهحلهای نوین هستند. در سال 2022 ترکیبی از رایانش ابری، برنامههای موبایل، فناوریهای تحلیل هوشمند، اینترنت اشیاء و امنیت فضای مجازی تشکیلدهنده روند اصلی فناوری اطلاعات بوده است و انتظار میرود با مقداری تغییر در سال 2023 و فراتر از آن نیز ادامه داشته باشد.
1. تجزیه و تحلیل کلان داده
تجزیه و تحلیل کلان داده روندی است که در چند سال گذشته رشد روزافزونی را تجربه کرده است و در حال حاضر تقریباً در همه کسبوکارها رواج یافته است. تجزیه و تحلیل دادههای بزرگ کسبوکارها را قادر میسازد تا اطلاعات خود را بهتر پردازش کنند و به درک بسیار بهتری از حوزههایی که باید توسعه دهند، برسند. متخصصان علوم اطلاعات با ایجاد پیوند بین تخصص تحلیل آماری و توانمندیهای فناوری اطلاعات شغلهای پردرآمد و تاثیرگذاری را در این زمینه اختیار کنند.
2. رایانش ابری
رایانش ابری را باید پیامد نیاز فزاینده کسبوکارها به امکانات پردازشی تلقی کرد. به همین دلیل، یکی از بزرگترین روندهایی که در سال گذشته ظهور کرده است رایانش ابری بوده است. صنایع مختلف به صورت روزافزون متوجه میشوند که وجود مکانی مشخص برای ذخیره تمام اطلاعات و منابع دیجیتال آنها ضروری است. داشتن یک مکان کاملاً محافظت شده که بتواند از همه چیز مراقبت کند و اطلاعات را ایمن نگه دارد کارکرد آنها را ارتقاء میدهد. رایانش ابری راهحلی برای کسبوکارهایی است که میخواهند کار خود را بهبود بخشند و آن را به صورت دیجیتالی کارآمدتر کنند. رایانش ابری خود را در قالب خدمات نگهداری، پردازش، معماری و غیره نشان داده است. کسبوکار رایانش ابری یکی از پایههای ثابت خدمات فناوری اطلاعات در سالهای آینده خواهد بود. افزایش امنیت و پایداری پردازش مهمترین فاکتور تعیینکننده در این زمین است.
3. برنامههای موبایل
رشد مستمر و شگفتانگیز ضریب نفوذ گوشیهای هوشمند در بین مردم و افزایش کاربرد آنها در امور شخصی و کسبوکارها موجب افزایش سرمایهگذاری قابل توجه در عرصه اپلیکیشنهای موبایل شده است. محبوبیت اپلیکیشنهای موبایل در چند سال گذشته افزایش یافته است، و هر روز با کارکردهای بهتر و کارآمدتری ظاهر میشوند. کسبوکارها و صنایع در سرتاسر جهان در تلاش هستند تا راههایی برای بهبود کار خود از طریق استفاده از برنامههای موبایل و پیادهسازی منابع جدید بیابند تا کارآیی و اثربخشی خود را ارتقاء دهند. با توجه به نرخ بالای جایگزینی گوشیهای هوشمند با سایر ابزارهای رایانهای انتظار عرصه برنامههای موبایل برای سالیان دراز به عنوان یکی از مهمترین حوزههای کسبوکار و درآمدزایی در فناوری اطلاعات باقی بماند.
4. خودکارسازی
خودکارسازی یکی از روندهایی است که تا حد زیادی به کاهش نیروی انسانی و جایگزینی آنها با عاملهای فناورانه کمک کرده و از سوی دیگر، کاهش اشتغالپذیری منابع انسانی را به دنبال داشته است. تخمین زده میشود که در سالهای آینده خودکارسازی به ویژه با تاکید بر عاملهای هوشمند رشد بیشتری داشته باشد. خودکارسازی همچنین فرآیندها را قادر میسازد تا سریعتر کار کنند و به روشی بسیار کارآمدتر به اهداف خود برسند. افزایش دقت و سرعت انجام کارها از جمله پیامدهای بلافصل خودکاری است. خودکارسازی خطوط تولید تا خودکارسازی اماکن فروش، امور دستی کتابخانهها، حملونقل و سایر امور اجتماعی و خدماتی به شکلگیری نظام جدیدی از تعاملات انسان و رایانه خواهد انجامید. بررسی تاثیرات آن از ابعاد مختلف یکی از جبهههای پژوهش در عرصه علوم و فناوری اطلاعات به حساب میآید.
5. هوش مصنوعی
هوش مصنوعی شاهبیت فعالیتهای چندرشته ای برای انتقال یادگیری از انسان به ماشین در نظر گرفته میشود. همگرایی بین رشد فناوری اطلاعات، پیشرفت علوم شناختی و نیاز روزافزون انسانها به ابزارهای یادگیرنده به تسریع این روند کمک کرده است. در حالی که خودکارسازی در حال رشد است، هوش مصنوعی به کمک این فرایند آمده است. هوش مصنوعی مقیاسپذیر در آینده به چالشی عمده در تعاملات انسانی تبدیل خواهد شد. جنبه اخلاقی، اجتماعی، حقوقی و بسیاری از چالشهای آتی قابلیت بررسی و تدقیق از سوی متخصصان علوم و فناوری اطلاعات دارد.
6. فناوریهای هوشمند
هوشمندسازی به عنوان یک روند اصلی به همگرایی فناوری های گوناگون و شکلگیری عاملهای هوشمندی که از هوش مصنوعی یا خودکارسازی استفاده میکنند انجامیده است. فناوریهای هوشمند امروزه در واحدهای مقیاس کوچک و پیادهسازیهای کوچکتر تا کاربستهای بسیار بزرگ در حال افزایش هستند. به دلیل استفاده از فناوری هوشمند و انتخاب آن در خانهها، اکنون خانهها هوشمندتر میشوند. ارسال کاوشگرهای هوشمند به سیارات دیگر برای دستیابی به اطلاعات دقیقتر در زمینه کیهان، ساخت رباتهای انتقال درمانگرها در قالب جریان خون و غیره همگی نشاندهنده آینده روشن و رو به رشد فناوریهای هوشمند است. پرداختن به جنبههای انسانی، اجتماعی و حقوقی کاربست فناوریهای هوشمند بسیار ضروری است.
7. واقعیت مجازی
واقعیت مجازی را باید تکمیلکننده چرخه ارتباط بین انسان و محیط مجازی در نظر گرفت. ظهور واقعیت مجازی، انسانها را برای ساخت واقعیتهای جدید و آزمایش آنها در قالب بازی، تعامل، و بازنمایی توانمندتر ساخته است. صنعت بازی همیشه در کنار حوزه فناوری اطلاعات رشدی را تجربه کرده است و واقعیت مجازی این امر را یک گام فراتر گذاشته و نوع خاصی از تجربه دیجیتال را به انسانها ارائه کرده است. بازیهای واقعیت مجازی در حال حاضر به دلیل فناوری جدید از محبوبیت بسیار بالایی برخوردار هستند. انسانها به کمک واقعیت مجازی از قدرت تصور و خیالپردازی بالاتری برخوردار شدهاند. شکلگیری فضاهایی مانند متاورس را باید به عنوان بخشی از فرایند توسعه فناوری واقعیت مجازی در نظر گرفت. سیاستگذاری مناسب برای کاربست فناوری واقعیت مجازی در آموزش، صنایع فرهنگی و غیره از جمله مسئولیتهای مهم مدیران ارشد و دستاندرکاران به حساب میآید.
8. واقعیت افزوده
واقعیت افزوده به معنای تکمیل تجربیات از طریق ایجاد امکان تجربیات چندگانه است. رویکرد که به شکلگیری «تجارب جامع» میانجامد. واقعیت افزوده باعث شده است که فضای بازتری پیش روی طراحان فضاهای یادگیری و حتی تبلیغات قرار بگیرد. بکارگیری واقعیت افزوده در کسبوکارهای مختلف در سالهای آینده موجب شکلگیری انقلابی دیگر در عرصه تجربه مشتری خواهد شد. تجربهای که بدون فناوری اطلاعات امکان عملیاتی شدن آن وجود نداشته است.
9. زنجیره بلوکی (بلاکچین)
جستجو برای یافتن راهی برای انتقال ارزش و ثبت امن آن همیشه موجب ایجاد راهحلهای نوین شده است. ارزهای دیجیتال را باید به عنوان بخشی از نتیجه تلاشهای فراگیردر مسیر حفظ و انتقال داراییها در محیط مجازی در نظر گرفت. ارز دیجیتال در سالهای 2019 تا 2022 به بالاترین حد خود رسیده است، اما واقعیت این است که این روند برای سالیان سال در راس پیشرفتهای فناوری اطلاعات قرار خواهد داشت. گرایش افراد بیشتر به استفاده از امکانات فضای مجازی استفاده از خدمات زنجیره بلوک را نیز محبوبتر خواهد کرد. بلاکچین پایه مشارکت همگانی در حفظ امنیت داراییهای مجازی است و در سالهای آینده همچنان به عنوان روند اصلی فناوری اطلاعات باقی خواهند مانند.
10. رایانش کوانتومی
رایانش و کاربست رایانهها در امور محاسبات، پردازش و بازنمایی و بسیاری از کاربردهای دیگر موجب تحول عظیم در انجام کارها شده است. انتقال از پردازندههای بزرگ کم بازده به ریزپردازندهها و بکارگیری نیمهرساناها موجب بلندپروازیهای جدید در این عرصه شده است. امروزه رایانش کوانتومی به عنوان یک چالش و تغییردهنده بازی پیش روی صنعت فناوری اطلاعات قرار دارد. رایانش کوانتومی فرآیندی است که برای انجام معادلات و فرآیندهای پیچیده برای انجام چندین کار پیچیده یا پردازش حجم زیادی از اطلاعات با سهولت مطلق کارآیی بالاتری دارد. ورود این نوع از رایانش به عرصه کسبوکار موجب شکلگیری ابرروندهای جدید در عرصه محاسبات و پردازش خواهد شد.
11. رشد شبکههای اینترنت اشیا
اینترنت نه تنها موجب اتصالپذیری انسانها شده است بلکه به متصلشده اشیاء نیز کمک کرده است. امروزه ایجاد ارتباط بین محیط کار، محل زندگی، محیطهای سابقا جدا از هم به راحتی در حال انجام است. اینترنت اشیا به شبکهای متصل مبتنی بر اینترنت گفته میشود که در قالب آن همه دستگاههای دیجیتال توسط یک رسانه واحد به هم متصل میشوند و از طریق آن میتوان همه چیز را از محیطهای مختلف کنترل کرد. ورود تولیدکنندگان به تولید ابزارهای با قابلیت اتصال، فناوری اطلاعات را با بازاری بیپایان روبرو کرده است. با اینترنت اشیاء در آینده باید علوم و فناوری اطلاعات را همزاد همه فناوریهای قابل تصور در نظر گرفت. اینترنت اشیاء فرصتی بینظیر برای متخصصان علوم و فناوری اطلاعات ایجاد کرده است و فعلا پایانی بر این روند قابل تصور نیست.
12. تجزیه و تحلیل پیشنگر
آیندهبینی و آیندهنگری از جمله آرمانهای انسانها بوده است که به مدد علوم و فناوری اطلاعات در دسترس قرار گرفته است. تجزیه و تحلیل پیشبینیکننده فرآیند تجزیه و تحلیل حجم زیادی از دادهها برای رسیدن به نتیجهگیری در مورد نتایج احتمالی است که یک موقعیت ممکن است داشته باشد. تحلیلگران بازار این را ابزاری فوقالعاده ارزشمند برای برندها میدانند تا توجه کنند که آیا باید در جهت خاصی حرکت کنند یا خیر. ثابت شده است که این یک روش تجزیه و تحلیل فوقالعاده کارآمد است و باعث صرفهجویی در صنعت میشود. ورود متخصصان علوم و فناوری اطلاعات به مشاغل تحلیلی پیشنگر در کنار سناریونویسان و پیشبینیکنندگان بازارها، رخدادها و روندها به ارتقای ارزش و جایگاه اجتماعی آنها کمک خواهد کرد و از منظر درآمد نیز افزایش ویژهای را به ارمغان خواهد آورد.
13. رایانش لبه
وجود فاصله بین محل تولید داده ها و پردازش آنها به لحاظ معماری و عملکردی به عنوان یک چالش جدی در نظر گرفته میشود. کم کردن فاصله بین محل خلق دادهها و پردازش آنها به شکلگیری رایانش لبه کمک کرده و آن را به یکی از روندهای سال 2022 تبدیل کرده است. رایانش لبهای یکی از پدیدههایی است که در حال تجربه رشد مناسب است و در سال 2023 با سرعت بیشتری رشد خواهد کرد. در رایانش لبهای، حجم زیادی از دادهها در نزدیکی لبه شبکه پردازش میشوند. رایانش لبه به ارتقای کارآمدی پردازشها و بهینهسازی عملیات کمک میکند.
14. امنیت فضای مجازی
جمعیت فضای مجازی بیش از جمعیت هر کشوری در دنیای فیزیکی است. همزمان با ورود شهروندان بیشتر تهدیدات نیز بیشتر میشود. از سوی دیگر با رشد رسانههای دیجیتال و فناوری، تهدیدات بالقوهای که مردم میتوانند با آنها مواجه شوند در حال افزایش است. به همین دلیل، نیاز به امنیت در فضای مجازی در چند سال گذشته با رشد گسترده ای روبرو شده است. صنایع در سرتاسر جهان نیز به اهمیت سرمایهگذاری در امنیت فضای مجازی پی میبرند، به همین دلیل است که این حوزه با چنین سرعتی در حال رشد است و با گذشت زمان جنبههای جدیدی از امنیت در فضای مجازی آشکار میشود.
15. راهحلهای کد-منبع باز
نگاه تجاری به نرمافزارها همیشه به مذاق استفادهکنندهها خوش نیامده و آنها را به برای یافتن راههایی غیر انحصاریتر تشویق کرده است. رویکرد دسترسی آزاد و کد منبع باز به عنوان یک حرکت مداوم اما کُند در سال 2022 به روندی با سرعت قابل قبول تبدیل شده است. برنامههای منبع باز به کاربران امکان دسترسی غیر انحصاری به نرمافزارها را میدهند و آنها را قادر میسازد تا به راحتی آن را تغییر دهند. از آنجایی که کاربران بیشتر و بیشتر از نظر فناوری مهارت پیدا میکنند، اجازه دادن به آنها برای کار با برنامههای کاربردی فوق العاده مفید است. استفاده بهینه از برنامههای کد منبع باز نیازمند سطحی از مهارت در بین کارشناسان علوم و فناوری اطلاعات در سازمانها و کسبوکارهاست. ارتقای این توانمندیها به توسعه راهحلهای کد-منبع باز کمک خواهد کرد و آن را به سوی صدر روندها هدایت خواهد کرد.
نتیجهگیری
علوم و فناوری اطلاعات به عنوان بخشی از علوم همگرا و تسهیلگر بسیاری از فناوریهای تحولی در نظر گرفته میشود. بررسی روند شکلگیری، توسعه و تکامل زیرمجموعههای این حوزه نشان میدهد که سیاستگذاری در عرصه علوم و فناوری اطلاعات نیازمند نگاه جامع و چندوجهی است. از آنجایی که نقش علوم و فناوری اطلاعات با تکامل سایر حوزههای های تک (فناوری بالا) گره خورده است، بدون پیشرفت در حوزه علوم و فناوری اطلاعات امکان رشد متوازن و پایدار در عرصههای دیگر نیز امکانپذیر نیست. امروز چنانچه صنعت خودرو، داروسازی، مهندسی پزشکی، پزشکی از راه دور، کسبوکارهای آنلاین، ارتباطات ایمن، حملنقل و هر حوزه دیگر بخواهد با روندهای روز جهانی همراه باشد لازم است کاربست موثر علوم و فناوری اطلاعات را در دستور کار اصلی خود قرار دهد. بنابراین سرمایهگذاری در عرصه علوم و فناوری اطلاعات نه به عنوان یک حوزه منفرد بلکه به عنوان یکی از حوزههای تعیینکننده در تمامی عرصههای مرتبط با فناوریهای بالا و همچنین کاربردهای اجتماعی با چگالی بالا در نظر گرفته میشود.
برای دستیابی به جایگاه مناسب و ایجاد توانمندی عملیاتی باید همزمان با توسعه شبکههای همکاری بین حوزه علوم و فناوری اطلاعات با سایر حوزهها، تضمین سطح قابل قبولی از سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، شتابدهندهها، آموزش هدفمند، تجاریسازی و پشتیبانی فراگیر به هنگام نیاز در دستور کار مدیران ارشد قرار گیرد. علوم و فناوری اطلاعات نه نیاز آینده بلکه تسهیلگر کنونی زیستپذیری برای بهرهوری مناسب از قابلیتهای فنی و توانمندیهای منابع انسانی است که عدم توجه شایسته موجبات عقبافتادگی تاریخی را فراهم خواهد ساخت. کمک به شکلگیری رویکرد کسبوکار محور به علوم و فناوری اطلاعات در نظام آموزش عالی یکی از مهمترین اولویتهاست که میتواند در برنامه هفتم توسعه به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. درهمکرد نگاههای سیاستی به عرصه علوم و فناوری اطلاعات باید مضربی از توانمندسازی منابع انسانی و هدایت آنها، توسعه زیرساختها و پشتیبانی هدفمند، تجاریسازی مبتنی بر بازارهای در دسترس، و ایجاد بین توازن منطقی بین توجه به علوم و فناوری اطلاعات باشد.
